Causaliteit: een belangrijk aspect

Door: Lisa Fluit
Leestijd: 3 minuten

Causaliteit speelt een cruciale rol in de Nederlandse rechtspraak en dan vooral in zaken die gaan over schade en aansprakelijkheid. De vraag of er een causaal verband bestaat tussen een gebeurtenis en geleden schade is vaak ingewikkeld en kan beslissend zijn voor de uitkomst van een rechtszaak. In deze blog verkennen we de concepten en nuances van causaliteit in de rechtspraak en daar halen we ook een aantal recente uitspraken van de Hoge Raad bij aan.

Het juridische begrip causaliteit
Causaliteit, of oorzakelijk verband, verwijst naar de relatie tussen een handeling of gebeurtenis en de gevolgen daarvan. In juridische context is het van belang om vast te stellen of een bepaalde gebeurtenis (bijvoorbeeld een ongeval) de directe oorzaak is van de schade die een partij heeft geleden. Zonder dit causale verband kan er geen sprake zijn van aansprakelijkheid.

De Nederlandse rechtspraak kent twee belangrijke vormen van causaliteit: feitelijke causaliteit en juridische causaliteit. Feitelijke causaliteit wordt ook wel ‘conditio sine qua non’ genoemd. Feitelijke causaliteit houdt in dat de schade niet zou zijn ontstaan zonder de gebeurtenis. Juridische causaliteit, ook wel toerekenbaarheid genoemd, gaat een stap verder. Hierbij kijkt men of de schade redelijkerwijs aan de handeling kan worden toegerekend, rekening houdend met normen van redelijkheid en billijkheid.

Consistentie belangrijk voor de Hoge Raad
Uit een recent arrest van de Hoge Raad uit september 2023 blijkt dat causaliteit een ingewikkelde kwestie is en dat consistentie van groot belang in rechterlijke oordelen. In deze zaak betrof het een conflict over de causaliteit bij een whiplash-gerelateerde letselschadeclaim. Het Hof had geoordeeld dat er een causaal verband bestond tussen het ongeval en de klachten van de benadeelde, maar de Hoge Raad vernietigde dit oordeel wegens innerlijke tegenstrijdigheden in de redenering van het Hof​.

De Hoge Raad stelde dat het Hof onvoldoende had gemotiveerd hoe het causale verband was vastgesteld. Het Hof had enerzijds aangegeven dat er onvoldoende objectieve medische gegevens waren om de klachten aan het ongeval toe te schrijven, maar anderzijds toch een causaal verband aangenomen. Die inconsistentie leidde tot cassatie. De Hoge Raad benadrukte daarbij dat rechterlijke oordelen over causaliteit goed onderbouwd en vrij van innerlijke tegenstrijdigheden moeten zijn.

Het toetsingskader van de Hoge Raad
De rechtspraak van de Hoge Raad biedt een helder toetsingskader voor de beoordeling van causaliteit. Een belangrijk punt is dat het feit dat de schade na een bepaalde gebeurtenis is ontstaan, niet automatisch betekent dat er sprake is van een causaal verband. De Hoge Raad eist dat er voldoende aanwijzingen zijn die het verband aannemelijk maken en dat deze aanwijzingen consistent zijn met de rest van het feitenmateriaal.

In veel gevallen wordt ook het ‘redelijke toerekening’-criterium toegepast. Hierbij wordt gekeken of de schade in redelijkheid aan de handeling kan worden toegerekend, zelfs als er meerdere factoren zijn die tot de schade hebben bijgedragen.

De rol van deskundigen in causaliteitsvraagstukken
Een belangrijk aspect bij de vaststelling van causaliteit is de rol van deskundigen zoals medische experts. Hun oordeel kan doorslaggevend zijn, vooral wanneer de rechter zelf onvoldoende technische of wetenschappelijke kennis heeft om de causaliteit vast te stellen. In veel zaken vraagt de rechter om een deskundigenrapport, waarin een medische expert beoordeelt of de klachten kunnen worden toegeschreven aan de gebeurtenis in kwestie.

Deskundigen kunnen echter ook tegenstrijdige conclusies trekken en dat stelt de rechter voor een moeilijke keuze. De rechter moet dan op basis van alle beschikbare informatie een weloverwogen beslissing nemen over het causaal verband. Het is voor rechters dus belangrijk om niet blindelings op deskundigenrapporten te vertrouwen, maar deze wel meenemen in een bredere juridische afweging.

Wilt u meer informatie over de juridische aspecten van causaliteit? Dan raden we u aan  contact op te nemen met een van onze experts.