Amerikaanse jury rekent producent van onkruidverdelger hard af

Door: Lisa Fluit
Leestijd: 3 minuten

Wat begint als routinewerk, kan soms eindigen in een juridische aardverschuiving. Dat geldt bij uitstek voor de zaak van Dewayne Johnson tegen agrochemiebedrijf Monsanto. In augustus 2018 oordeelde een jury in Californië dat Johnson kanker had gekregen door het gebruik van onkruidverdelger Roundup en dat de producent daarvoor aansprakelijk is. De schadevergoeding liep op tot honderden miljoenen dollars. Niet alleen vanwege de persoonlijke tragedie van Johnson, maar vooral vanwege de implicaties voor producentenaansprakelijkheid wereldwijd, trok deze zaak enorme aandacht.

Waarom was deze uitspraak zo ingrijpend? En wat leert deze zaak ons over aansprakelijkheid, medische causaliteit en de verschillen tussen het Amerikaanse en het Europese recht?

Van schoolterrein naar rechtszaal
Dewayne Johnson werkte als conciërge op een middelbare school in Californië. Tussen 2012 en 2014 gebruikte hij op grote schaal het onkruidbestrijdingsmiddel Roundup om schoolterreinen te onderhouden. Daarbij werd hij herhaaldelijk en intensief blootgesteld aan de nevel van het middel. Eén van de belangrijkste werkzame stoffen in Roundup is glyfosaat, een stof die al jaren onderwerp is van wetenschappelijke en maatschappelijke discussie.

In 2014 kreeg Johnson de diagnose non-Hodgkin lymfklierkanker. Ondanks zware behandelingen verslechterde zijn gezondheid snel. Zijn artsen achtten zijn levensverwachting beperkt. Johnson, vader van drie kinderen, besloot daarop de producent van Roundup aansprakelijk te stellen voor zijn ziekte en de daaruit voortvloeiende schade.

De juridische kern: productaansprakelijkheid en kennis van risico’s
De rechtszaak draaide om de vraag of Monsanto aansprakelijk kon worden gehouden voor de gezondheidsschade van Johnson. In het Amerikaanse recht speelt daarbij productaansprakelijkheid een centrale rol. Fabrikanten zijn verplicht om veilige producten op de markt te brengen en gebruikers adequaat te waarschuwen voor bekende of redelijkerwijs kenbare risico’s.

Een belangrijk onderdeel van de procedure was de zogenoemde discovery-fase. In deze fase kunnen partijen elkaar dwingen interne documenten te overleggen. Volgens de advocaten van Johnson bleek daaruit dat Monsanto al decennia op de hoogte was van mogelijke kankerrisico’s van glyfosaat. In plaats van het product aan te passen of gebruikers expliciet te waarschuwen, zou het bedrijf hebben geprobeerd deze risico’s te bagatelliseren of wetenschappelijke twijfel te zaaien.

De kern van het verwijt was dus niet alleen dat Roundup gevaarlijk zou zijn, maar vooral dat de producent onvoldoende transparant was over de risico’s.

Het verweer van Monsanto
Monsanto voerde stevig verweer. Volgens het bedrijf was er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs dat glyfosaat kanker veroorzaakt. Bovendien stelde Monsanto dat non-Hodgkin lymfklierkanker zich doorgaans pas na lange tijd ontwikkelt. De relatief korte periode tussen Johnsons blootstelling en zijn diagnose zou een oorzakelijk verband onaannemelijk maken.

Daarnaast benadrukte Monsanto dat toezichthouders in de Verenigde Staten het middel hadden goedgekeurd en dat het bij correct gebruik veilig zou zijn. De precieze oorzaak van deze vorm van kanker is bovendien vaak onbekend, zo stelde het bedrijf.

Het oordeel van de jury: compensatie én bestraffing
De jury in San Francisco was niet overtuigd door het verweer van Monsanto. Zij oordeelde dat het aannemelijk was dat Johnsons kanker was veroorzaakt door het gebruik van Roundup. Daarnaast achtte de jury bewezen dat Monsanto wist of had moeten weten dat glyfosaat mogelijk kankerverwekkend is en dat het bedrijf heeft nagelaten gebruikers hiervoor adequaat te waarschuwen.

De jury kende Johnson circa 39 miljoen dollar toe aan schadevergoeding, bestaande uit zowel economische schade (zoals inkomensverlies en medische kosten) als niet-economische schade (zoals pijn, leed en verlies van levenskwaliteit). Daarbovenop kwam een bedrag van 250 miljoen dollar aan zogenoemde punitive damages.

Deze punitive damages zijn bedoeld als civielrechtelijke boete. Het doel is niet alleen compensatie van het slachtoffer, maar ook bestraffing van ernstig verwijtbaar gedrag en het afschrikken van vergelijkbare handelwijze in de toekomst.

Waarom deze uitspraak zo uitzonderlijk is
Voor Nederlandse begrippen zijn dergelijke bedragen nauwelijks voorstelbaar. Toch is het belangrijk het Amerikaanse systeem in context te plaatsen. Sociale zekerheid is daar beperkter en schadevergoedingen moeten vaak een leven lang inkomensverlies en medische kosten compenseren.

Het écht fundamentele verschil met Nederland zit in de punitive damages. In het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht bestaat dit instrument niet. Hier ligt de nadruk op compensatie, terwijl bestraffing en normhandhaving vooral via toezicht en strafrecht verlopen.

De Roundup-zaak laat zien hoe het civiele recht in de Verenigde Staten ook een regulerende en sanctionerende functie heeft. Dat maakt dergelijke procedures maatschappelijk en economisch zeer invloedrijk.

Wetenschap, onzekerheid en causaliteit
Een bijzonder aspect van deze zaak is het medisch causaal verband. Wereldwijd bestaat discussie over de vraag of glyfosaat kanker veroorzaakt. De Wereldgezondheidsorganisatie kwalificeerde de stof in 2015 als “waarschijnlijk kankerverwekkend”. Tegelijkertijd stellen Europese en Amerikaanse toezichthouders dat het middel bij correct gebruik geen onaanvaardbaar risico vormt.

Juist deze wetenschappelijke onzekerheid maakte de uitspraak van de jury zo baanbrekend. Voor het eerst werd in een rechtszaak expliciet geoordeeld dat blootstelling aan Roundup daadwerkelijk tot kanker had geleid.

Gevolgen en vervolgprocedures
De zaak van Johnson was slechts het begin. Inmiddels zijn duizenden vergelijkbare claims tegen Monsanto (inmiddels onderdeel van Bayer) aanhangig geweest.

Sommige zaken eindigden in hoge schadevergoedingen, andere juist in vrijspraak van aansprakelijkheid. Hogere rechters hebben eerdere bedragen aanzienlijk gematigd, maar het principiële debat over causaliteit en waarschuwing blijft bestaan.

Deze zaak toont aan hoe één uitspraak een sneeuwbaleffect kan veroorzaken, met wereldwijde gevolgen voor producenten, toezichthouders en gebruikers van chemische stoffen.

Juridisch advies
Bent u ziek geworden door blootstelling aan gevaarlijke stoffen, bestrijdingsmiddelen of andere industriële producten? Of heeft u vragen over productaansprakelijkheid, causaliteit en bewijs in letselschadezaken? Neem dan contact op met de specialisten van Stipt Letselschade voor advies.