Bloeddonatie met ernstige gevolgen: wanneer is Sanquin aansprakelijk voor letselschade?

Door: Lisa Fluit
Leestijd: 4 minuten

Bloeddonatie is misschien wel een van de meest onbaatzuchtige vormen van maatschappelijke betrokkenheid. Jaarlijks melden duizenden Nederlanders zich vrijwillig om bloed af te staan, in de wetenschap dat zij daarmee het leven van een ander kunnen redden. Daarbij mag een donor erop vertrouwen dat de afname niet alleen zorgvuldig verloopt, maar dat ook de begeleiding vóór, tijdens en na de donatie veilig is georganiseerd.

Maar wat als juist die nazorg tekortschiet en een bloeddonatie eindigt in ernstig en blijvend letsel? In een opmerkelijke uitspraak van de Rechtbank Noord-Nederland van 7 juli 2026 kreeg een donor gelijk die na haar eerste bloeddonatie een incomplete dwarslaesie opliep. De rechtbank oordeelde dat Sanquin haar zorgplicht had geschonden en aansprakelijk is voor de gevolgen. De uitspraak maakt duidelijk dat organisaties die medische handelingen organiseren ook verantwoordelijkheid dragen voor een veilige opvang en adequate begeleiding van deelnemers.

Een ongelukkige val met verstrekkende gevolgen

De zaak draaide om een vrouw die zich in december 2021 voor het eerst meldde als bloeddonor. Nadat de bloedafname was afgerond, begaf zij zich naar de ruimte waar donoren na afloop iets kunnen drinken en rustig kunnen herstellen. Terwijl zij zich steeds minder goed voelde, probeerde zij zelfstandig iets te eten en ging zij voorover op tafel liggen.

De aanwezige vrijwilliger had op dat moment geen oog voor haar situatie. Kort daarna verloor de vrouw haar evenwicht en viel zij met stoel en al achterover. De val had dramatische gevolgen: zij liep een incomplete dwarslaesie op, met blijvende beperkingen als gevolg.

De vraag die vervolgens centraal stond, was of deze gebeurtenis moet worden beschouwd als een noodlottig ongeval of dat Sanquin daarvoor juridisch verantwoordelijk is.

De kern van het geschil

De donor stelde dat Sanquin onvoldoende toezicht had gehouden na de bloeddonatie. Volgens haar was zij niet begeleid, werd zij niet actief geobserveerd en wist zij niet bij wie zij terechtkon toen zij zich onwel begon te voelen. Bovendien wees zij erop dat uit de eigen voorlichting van Sanquin blijkt dat voldoende drinken en goede begeleiding belangrijk zijn om flauwvallen na een bloeddonatie te voorkomen.

Sanquin voerde aan dat alle geldende protocollen waren gevolgd en dat de vrijwilliger correct had gehandeld. Volgens de organisatie was sprake van een ongelukkige samenloop van omstandigheden die niet had kunnen worden voorkomen.

De rechtbank dacht daar anders over.

De zorgplicht houdt niet op na de bloedafname

In haar oordeel benadrukt de rechtbank dat de verantwoordelijkheid van een bloedbank niet eindigt zodra de naald uit de arm is verwijderd. Juist in de periode direct na een bloeddonatie bestaat een reële kans dat een donor onwel wordt. Dat vraagt om actieve observatie en passende begeleiding.

De rechter stelde vast dat de vrijwilliger de donor niet daadwerkelijk in de gaten hield. Er was geen persoonlijk contact geweest, de donor wist niet welke rol de vrijwilliger had en signalen dat zij zich niet goed voelde werden niet opgemerkt. Pas nadat de val had plaatsgevonden werd hulp ingeschakeld.

Ook de inrichting van de ruimte speelde volgens de rechtbank een rol. Wanneer een vrijwilliger voortdurend met de rug naar de donoren staat om koffie of thee te verzorgen, ontstaat een situatie waarin toezicht feitelijk onmogelijk wordt. Van een organisatie als Sanquin mag worden verwacht dat de werkomgeving zodanig wordt ingericht dat toezicht daadwerkelijk kan worden gehouden.

Daarnaast bleek uit de instructies voor vrijwilligers onvoldoende dat zij actief moesten letten op vroege signalen van onwelwording. Daarmee schoot de organisatie tekort in de wijze waarop zij haar vrijwilligers had voorbereid op hun taak.

Protocollen bieden geen volledige bescherming

Een belangrijk onderdeel van de uitspraak is dat het volgen van interne protocollen niet automatisch betekent dat aan de juridische zorgplicht is voldaan.

Regels en richtlijnen vormen een belangrijk uitgangspunt, maar uiteindelijk kijkt de rechter naar de feitelijke omstandigheden. Is daadwerkelijk gedaan wat redelijkerwijs nodig was om schade te voorkomen? Wanneer het antwoord daarop ontkennend luidt, kan een organisatie alsnog aansprakelijk zijn, ook als formeel alle procedures zijn gevolgd.

Dat uitgangspunt sluit aan bij de algemene zorgvuldigheidsnorm die in het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht geldt.

Waarom de rechtbank koos voor wanprestatie

Opvallend is ook de juridische grondslag van de uitspraak. De rechtbank baseerde de aansprakelijkheid niet op de regels over medische behandelingen, maar op artikel 6:74 van het Burgerlijk Wetboek. Dit artikel regelt de aansprakelijkheid wegens een toerekenbare tekortkoming in de nakoming van een verbintenis.

Volgens de rechtbank ontstaat tussen een donor en Sanquin een rechtsverhouding waarbij de donor erop mag vertrouwen dat de bloeddonatie onder veilige omstandigheden plaatsvindt en dat passende begeleiding wordt geboden. Wanneer die verplichting niet wordt nagekomen en daardoor schade ontstaat, kan sprake zijn van wanprestatie.

Dat oordeel is juridisch interessant, omdat hiermee wordt bevestigd dat ook buiten een geneeskundige behandelingsovereenkomst een vergaande zorgplicht kan bestaan.

Een uitspraak met bredere betekenis

De betekenis van deze uitspraak reikt verder dan alleen de bloedvoorziening. Veel organisaties werken met vrijwilligers of begeleiden mensen tijdens medische of semi-medische handelingen. Ook daar geldt dat goede protocollen alleen niet voldoende zijn wanneer de uitvoering tekortschiet.

De uitspraak wijst bovendien uit dat organisaties verantwoordelijk blijven voor het handelen van hun vrijwilligers. Wie vrijwilligers inzet voor toezicht of begeleiding, moet ervoor zorgen dat zij duidelijke instructies krijgen, risico’s herkennen en daadwerkelijk in staat zijn om tijdig in te grijpen.

Voor slachtoffers laat deze uitspraak zien dat ernstig letsel na een medische of organisatorische fout niet zonder meer als een ongelukkige samenloop van omstandigheden hoeft te worden geaccepteerd. Onder omstandigheden kan wel degelijk sprake zijn van aansprakelijkheid en recht op schadevergoeding.

Juridisch advies

Heeft u letsel opgelopen na een medische handeling, tijdens een onderzoek, een behandeling of door een fout van een organisatie? Dan is het verstandig om uw zaak juridisch te laten beoordelen. De specialisten van ons letselschadeteam beoordelen graag vrijblijvend of u mogelijk aanspraak kunt maken op schadevergoeding.